जित्याची खोड

नातलग म्हणाले एक तुम्ही झालात एनआरआय
भारताशी आता तुमचं  देणं-घेणंच काय 
म्हणलं, कप्पाळ 'सकाळ' शिवाय सकाळ होत नै
जित्याची खोड काही मेल्याशिवाय जात नै

पाळंमुळं रोवलीयेत हिंदुस्थानात घट्ट
फ्रेंच रोस्टच्याही 'ब्रू'-करणाचा हट्ट
नाहीतर ते 'काळे पाणी' घशाखाली उतरत नै
जित्याची खोड काही मेल्याशिवाय जात नै

वक्तशीर मेट्रोचीही वाकून वाट पहायची
उगाचच लगबगीने खिडकी सीट पकडायची
जरी डब्यात आपल्याशिवाय काळं कुत्रं दिसत नै
जित्याची खोड काही मेल्याशिवाय जात नै

तिसऱ्या मितीत मान हालवुन मगच होकार जातो
पाय लागला चुकून, आपसूक नमस्कार घडतो
'डाव्या बाजूने चाला'यचा मोह अजूनही सुटत नै
जित्याची खोड काही मेल्याशिवाय जात नै

प्रवासाला निघताना बांधून घ्यावी शिदोरी
वाटेवरती खेळावी अंताक्षरी कंपल्सरी
कॅमेऱ्यातून पाहिल्याविना सहलीत काही दिसत नै
जित्याची खोड काही मेल्याशिवाय जात नै

फोर कोर्स डिनरलाही सुपारीची जोडणी
पास्त्यालाही द्यावी कधी कढीपत्त्याची फोडणी
कांदा-लसूण मसाल्याशिवाय पानसुद्धा हालत नै
जित्याची खोड काही मेल्याशिवाय जात नै

विरघळूनही वेगळे अशी केशरासारखी वृत्ती
हाॅलिवूडची आवड पण बच्चनवरती भक्ती
सुटला जरी भारत तरी भारतीयत्व सोडवत नै
जित्याची खोड काही मेल्याशिवाय जात नै

आमची पाकसाधना

शिक्षणासाठी किंवा इतर कारणांमुळे घराबाहेर पडलेल्या बहुसंख्य इतर लोकांप्रमाणेच माझी स्वयंपाकघरातली उमेदवारी भारत सोडून जर्मनीला गेलो तेव्हा सुरु झाली. तोपर्यंत घरात आईला मदत करण्यासाठी जी सी ग्रेड कामे करावी लागतात तेवढाच स्वैपाकघरात वावर. म्हणजे पाने घेणे, उष्टं आवरणे, ऐन वेळी घरात नसलेल्या गोष्टी 'पटकन' कोपऱ्यावरच्या वाण्याकडून / भाजीवाल्याकडून घेऊन येणे इत्यादी. नंतर इंजिनीरिंग सुरु झाल्यावर सुट्टीला घरी जाऊ लागले तेव्हा बी ग्रेड कामे सुरु झाली. शेवटच्या २ पोळ्या लाटणे, भाजी फोडणीला घालणे, पाने वाढणे (डावीकडे कोशिंबीर, उजवीकडे भाजी वगैरे सकट). अशा प्रकारे जर्मनीला गेलो तेव्हा मला उपासमार होणार नाही एवढा स्वैपाक येत होता. पण आवड वगैरे निर्माण झाली नव्हती. 

पण गरज ही शोधाची जननी असते. तशी चांगलं चुंगलं खायला सोकावलेली जीभ ही माझ्या पाककलेची जननी, जनक, भाऊ-बहीण सगळं होती. कुणाललाही (नवरा) खाण्याची नितांत आवड. आमची पत्रिका बघितलेल्या गुरुजींनी एक गूण जबरदस्त जुळतोय म्हणल्यावर गो अहेड दिला असावा. तोच हा गूण. त्यामुळे आमचं बाकी सगळं उत्तर आणि दक्षिण ध्रुवांवर चालू असलं तरी खाण्याची आवड जोपासण्यासाठी आम्ही विषूववृत्तावर येतो. जर्मनी मध्ये प्राथमिक भारतीय किराणा मिळत होता. पण सगळा कच्चा माल. आली लहर काही खायची, काढली गाडी आणि मारला ताव असे अमेरिकन लाड तिकडे नाहीत. त्यामुळे काही खावंसं वाटलं की मुकाट्याने यू ट्यूब वर संशोधन करायचं, साहित्य गोळा करायचं आणि पाकसाधना सुरु. आपला हात जगन्नाथ. 

वेगवेगळ्या cuisine च्या वेगवेगळ्या पाककृती करून बघणे हा आमचा छंद झाला होता. दर सुट्टीच्या दिवशी वेगळा घाट. म्युनिक मध्ये आमच्या ओळखी वाढवण्याच्या निमित्ताने आम्ही नेहमी कुणाकुणाला घरी जेवायला बोलवत असू. खादंतीची खादंती आणि सोशलायझेशनचं सोशलायझेशन. हाय काय अन नाय काय. गूळपोळ्यांपासून तिरामिसूपर्यंत, तांबड्या-पांढऱ्या पासून चिंच गुळाच्या आमटीपर्यंत, अस्सल भारतीय चायनीज पासून थाई रेड करी पर्यंत आम्ही सगळ्यांचे प्रयोग केले आहेत. आम्हा दोघांची इष्टाईल मात्र स्वतंत्र आहे. माझ्या भाजीत गूळ, त्याची तिखट जाळ. मी मेथीचे दाणे नाहीत म्हणून अडून बसणार तर तो जे असेल त्यानी रिप्लेस करून मारून नेणार. मी मोदकाच्या पारीवर संशोधन करणार, तर तो चिकनच्या रश्श्यात तमालपत्राचं महत्व पटवून देणार. मी सतत कुठल्यातरी सारणाच्या नादात, तर तो कुठल्यातरी वाटणाच्या तयारीत. आम्ही लौकरच खानावळ सुरु करायच्या विचारात आहोत. फक्त नाव 'सात्विक थाळी हॉल' ठेवायचं की 'मटण प्लेट हाऊस' हे ठरायचं आहे. 

पण हे सगळे पाकप्रयोग वीकांताला चालायचे. एरवी माझे क्लासेस, अर्ध वेळ नोकरी, त्याची नोकरी या दुय्यम गोष्टींमुळे जेवणा खाण्याची गंमत-जंमतच असायची. विशेषतः वरखाण्याची. (म्हणजे चरखाण्याची.) घरी आलं की फ्रिज, १-२ डबे उघडून निराश व्हायचं आणि मुकाट्याने स्वैपाकाला लागायचं. 

त्याच दिवसांतला हा एक किस्सा. एकदा मला मोदकांची अतिशय आठवण झाली. मोदक आणि गुळाच्या पोळ्या हे माझे अती आवडते गोड पदार्थ आहेत. बाकी केकादी खाताना नाही म्हणलं तरी किंचित अपराधीपणा शिवून जातो. पण मोदक? कॅलरीज गेल्या उडत! तेव्हापर्यंत मी एकटीने मोदक केले नव्हते. सारण आणि पिठी तयार असेल तर मला माफक सुबक मोदक करता येत होते, पण पिठी कुणी केली होती! मी लगेच न डगमगता रूचिरा चाळलं, घरी फोन केले, २-३ यू ट्यूब वीरांच्या मोदकांचा अभ्यास केला. गुरुवार होता. म्हणलं शुक्रवारच्या रात्री घालू घाट. पहिलाच प्रयोग होता, त्यामुळे दोघांना २-२ येतील एवढेच करायचं ठरवलं. अनायसे सगळं सामान घरात होतं. उद्याचं काम हलकं व्हावं म्हणून सारण करायला लागले. नवरा घरात नव्हता. एरवी तो सारखा मधे मधे प्रशांत दामलेगिरी करत असतो. यात हे का घालत नाहीस, कचरा किती केलास, मधेच कसलातरी तोबरा भरुन माझा अंदाज चुकव इ. पण हे काही नसल्याने सारण सुरळित पार पडलं. सारण वाटीबंद आणि वाटी फ्रिजबंद झाली. 

दुसरा अख्खा दिवस मी मोदकांच्या दिवास्वप्नांत घालवला. नाजूक, सुबक २१ पाऱ्यांचा गरम मोदक, त्याचं नाक खुडताच मोकळी झालेली वाफ, गळू पाहणारा तो गोड रस, मग मोदकाच्या पोटात पडलेली साजूक तुपाची धार! अहाहा! घरी आल्या आल्या तयारीला सुरुवात केली. पिठी करायला ठेवली. तिला वाफ येत होती तोवर सारण काढायला फ्रिज उघडला. सारणाची वाटी काही दिसेना. सगळे कप्पे शोधून झाले. मग शंका आली म्हणून बाहेर येऊन पाहिलं तर कुणाल टेबलवर लॅपटॉप घेऊन बसला होता आणि टेबलवर सारणाची वाटी. अर्थातच रिकामी. माझ्या चेहऱ्यावरचे हसू, राग, प्रश्नचिन्ह असे सगळे मिश्र भाव पाहिल्यावर त्याला लिंक लागली आणि तो उत्तरला "पण मला भूक लागली होती!" 

अशा सगळ्या मजेदार, कडू, गोड अनुभवांनी आमचं स्वैपाकघर मोठं झालं आहे. स्वैपाक म्हणजे वेगवेगळ्या चवींचं, गंधांचं आणि रंगांचं सेलिब्रेशन आहे. शेवटी चवी काय हो, पाचच असतात. तिखट, खारट, तुरट, आंबट आणि गोड. या चवींचं गुणोत्तर प्रमाण जमलं की स्वैपाकाचं गणित चोख सुटतं. पण कविता करायला जसं शिकवता येत नाही, तसं 'कोशिंबिरीच्या फोडणीत चमचाभर उडदाची डाळ घालून बघा' असं रेसिपीच्या पुस्तकात लिहिता येत नाही. ते आतूनच यावं लागतं. म्हणूनच या साधनेला पाक'कला' म्हणतात. 

छोट्या 'मोठ्या' गोष्टी

शॉपिंग स्ट्रीट, सोबतीला मैत्रिणी / बहिणी / (अहो किंवा ए) आई, खाऊगल्ली.

रिकामी दुपार, खिडकी, सोबतीला गळ्यापर्यंत वाचून झालेलं सुंदर पुस्तक, कॉफी.

सकाळचं कोवळं ऊन, लांब लांब निसर्गरम्य रस्ता, चांगले बूट, पाण्याची बाटली, सोबत नवरा.

खूप दिवसांनी भेटलेल्या मैत्रिणी, रात्र, साठलेल्या गप्पा, अपरात्रीची कॉफी.

खाली घातलेल्या गाद्या, झोपायची वेळ टळून गेलेली, चेकाळलेली रावी.

पावसाळ्याचे दिवस, मुंबई-पुणे एक्सप्रेसवे, पोरीच्या लग्नात हळवा झालेल्या बापासारखा दिसणारा सह्याद्री.

झडझडून केलेला व्यायाम, घामेजलेले कपडे, दुखणं हवंहवंसं वाटावं इतपतच दुखणारे पाय.

आईच्या हातची भरल्या वांग्याची भाजी. (पूर्णविराम!)

रात्री सुसाट पळणारी गाडी, खिडकीची सीट, छानसं रिपीट वर टाकलेलं गाणं आणि वारा प्यालेलं मन.

रात्रीचा दिवस करून केलेले सांघिक परिश्रम, जीव गळ्यात आणून वाट पाहायला लावणारा निर्णयाचा क्षण आणि मग पत्ता लागू न देता निखळणारे आनंदाश्रू, कडकडून गळाभेटी.

समोर फेसाळलेला गर्जना करणारा महासागर किंवा संथ गंभीर कृष्णामाई किंवा हिमाच्छादित महाकाय आल्प्स, हरपलेले भान आणि पुन्हा एकदा झालेली खुजे असल्याची जाणीव.

काळजाला हात घालणारी एखादी कलाक्रुती, आणि दाद कंठाशी आलेली असताना तिची जागा घेणारा आवंढा.

वस्त्रपुराण

मला असं नेहमी वाटतं की, कापडाचे कपडे होतात, तेव्हा त्याला आकार येतो आणि त्यात माणसं वावरू लागतात, तेव्हा त्यात जीवही येऊ लागतो. त्याशिवाय वापरून विटलेल्या, जीर्ण झालेल्या कुडत्यात जीव अडकला नसता. सहवासानं माणसाचं व्यक्तिमत्वही त्यात पाझरत जातं. आजूबाजूच्या परिसराची लक्षणं त्यात जाणवू लागतात. 

म्हणजे, आजीच्या साडीचा स्पर्श तिच्या हातांच्या स्पर्शासारखा जाणवतो. मखमली नसला तरी मऊ, उबदार!

बाळाचं दुपटं, त्याच्याच बोळक्यासारखं. कुणासाठी नकोशा वासाचं, पण आईसाठी चंदनाहून सुगंधी!

पोळ्यांच्या सावित्री काकूंची साडी, त्यांच्या स्वाभिमानासारखी. ठिगळ लावून मजबूत झालेली. 

दुकानात टांगलेला टॉप, दुकानातल्या पुतळ्यांसारखा. सुंदर, पण निर्जीव. 

आजोबांचा जुना खादीचा शर्ट, त्यांच्या व्यक्तिमत्वासारखा. एकेकाळचा रुबाब गमावलेला, पण अजूनही कडक. शुभ्र. 

बाबांची लुंगी, त्यांच्या मनासारखी. अघळ-पघळ. मापे न काढता कुणालाही सामावून घेणारी. 

आईची ठेवणीतली साडी, तिच्या लाजेसारखी. कधीतरीच दिसणारी, पण इतकी मोहक की कुणीही प्रेमात पडावं. 

आणि देवपूजेचा रुमाल, पूजेच्या फुलांसारखा. एकच मांगल्याचा वास असलेला. देवाच्या स्पर्शाने देवपण लाभलेला!