बदली

हा विषय खरंतर बरेच दिवस डोक्यात घोळत होता. पण कधीकधी अगदी जवळचे, स्वत:चाच भाग असलेले विषय हातावेगळे करता येत नाहीत, तसंच काहीतरी झालं. बाबांच्या बदल्या हा माझ्या आणि माझ्या बहिणीच्या जडणघडणाचा एक फार मोठा भाग आहेत. या बदल्यांनी आमच्यासाठी साध्या साध्या प्रश्नांची उत्तरं मात्र अवघड करून टाकली. उदा. तू कुठली? आता काय सांगू मी कुठली? या प्रश्नाचं सरधोपट उत्तर मी मुंबई असं देते. कारण मुंबई सगळ्यांना माहीत असते. 

पण माझा जन्म झाला तेव्हा आम्ही कोल्हापूरात रहायला होतो. मी ४-५ वर्षांची होईपर्यंत. नंतर खेड (दापोलीजवळ, जिल्हा रत्नागिरी), वाई, पांचगणी (जि. सातारा), डोंबिवली, गोरेगांव, वसई, कांदिवली, कलकत्ता असा आमच्या कुटुंबाचा प्रवास झाला. शिक्षणासाठी पुणे झालं. या सगळ्या बदल्यांमध्ये १०वी पर्यंत मी ७ शाळा बदलल्या. शिक्षक, मित्रमैत्रिणी बदलले. घरं, गावं तरबदललीच. शेजार बदलले. 

माझे बाबा बँकेत होते. बदली झाली की बँकेतले बरेच लोक कुटुंबाला एका ठिकाणी ठेऊन बदलीच्या गावाहून जाऊन येऊन करत. अशा कुटुंबात मुलं वडिलांना शनिवार, रविवारीच बघत. आम्ही मात्र प्रत्येक ठिकाणी बिऱ्हाड हालवत असू. बदली झाली की, बाबा नवीन ठिकाणी जाऊन गाव, शाळा बघून, बॅंकेच्या क्वार्टर्स नसतील तर घर शोधून येत. बाकी आम्हीकुणीच यातलं काहीही आधी बघितलेलं नसे. बदलीची बातमी कळल्यानंतर त्या त्या गावातल्या वास्तव्यात जोडलेल्या लोकांकडे निरोपाची जेवणाची आमंत्रणं सुरू होत. आम्ही सगळं सामानआपलं आपण गोण्यांमध्ये भरायला लागत असू. पोती सामानानी भरली की सुतळ्यांनी बाबा त्यांची तोंडं करकचून बांधत. स्वैपाकघर पोत्यात गेलं की शेजार पाजारच्या काकू / आजींकडेजेवणाची निमंत्रणं. मग निघायचा दिवस उजाडला की ठरवलेला टेंपो / ट्रक सकाळी सकाळी येत असे. सामान भरलं जाई. २-३ वर्ष राहून ज्या खोल्यांचं घर झालेलं असायचं, त्या उघड्याबोडक्या वाटायला लागत. घरातले आमचे असे खास कोपरे, खिडक्या, मुंबईत यायच्या आधीपर्यंत अंगण या सगळ्यांचा निरोप घेववत नसे. शेजाऱ्यांचा निरोप घ्यायला गेलो की तिथूनही पायनिघत नसे. सगळ्यांचे डोळे भरून येत. परत असा शेजार मिळणार नाही असं प्रत्येक वेळेस वाटे. 

नवं घर बघायची अपार उत्सुकता असे. आम्ही केवढ्या वेगवेगळ्या प्रकारच्या घरांत राहिलो. कोकणातल्या जांभा दगडाच्या वाड्यात बिऱ्हाड केलं. जमीन शेणानं सारवायच्या घरात राहिलो. वाईत पेशवेकालीन वाड्यात राहिलो. पांचगणीत खिडकीतून थेट ढग आत घेणाऱ्या घरात राहिलो. मुंबईतली घरं वाड्यांच्या तुलनेत खुराडासारखी होती. तिथून ढग काय आभाळाचा तुकडाहीदिसत नसे. खेडातल्या घराचं परस एवढं प्रचंड होतं, की एखादं पोर हरवावं. तिथं सागवान, फणसाची झाडं होती. प्राजक्त, कुंद होता. मुंबईत जिथे आम्हीच जाता येता एकमेकांना धडकायचो, तिथे झाडं कुठून येणार. वाई, खेडातल्या वाड्यांमध्ये पडवीत लाकडी झोपाळाही होता. कुईकुई करणारा. एवढी विविधता असूनही मला कधीही नवीन घर आवडलं नाही असं झालं नाही. सगळ्या नव्याची उत्सुकताच एवढी असायची की आहे ते घर पाऊल ठेवल्या ठेवल्या आपलं होऊन जाई. नवीन शेजारी सामान हलवतायत म्हणल्यावर चहा-पाण्याची चौकशी होई. नव्या ओळखी होत. सामान लागेपर्यंत खच्चून काम करावं लागे. पण त्यातही मजा होती. आपापल्या गोष्टींना नव्या जागा शोधण्यात, नव्या खास जागांसाठी योग्य त्या गोष्टी शोधण्यात गंमत होती. थोड्या दिवसांत नकळत खोल्यांचं घर होऊन जाई. 

नवीन शाळा हा एक तसा अवघड प्रकार होता. आधीच्या शिक्षकांबरोबर जमा झालेली पुण्याई बासनात गुंडाळून ठेवावी लागे. पुन्हा नव्याने स्वतःची ओळख तयार करायची. स्वतःला नव्या ठिकाणी रुजवायचं. अभ्यास आणि अभ्यासेतर उपक्रमांत स्वतःला नव्याने सिद्ध करायचं. मुलींच्या लहानपणापासून तयार झालेल्या गटांमधनं वाट काढत मैत्रिणी शोधायच्या. विशेषतः टीन एज मध्ये. पण या सगळ्यामुळे आम्ही लवचिक झालो. आहे त्या परिस्थितीत जुळवून घ्यायला शिकलो. आणि खरंतर मला अशी नव्याची चटकच लागली. प्रत्येक ठिकाणची स्वतःची एक संस्कृती असे. एक भाषा असे. त्यात विरघळून जाताना जुन्या गावच्या भाषेचा, संस्कृतीचा गंधही आमच्यामुळे नव्या ठिकाणी पसरे. 

नव्या ठिकाणी आम्ही आमच्या आमच्या शाळा-कॉलेज मध्ये व्यस्त होऊन जात असू. पण आईला मात्र व्यस्त होण्यासाठी गोष्टी शोधाव्या लागत. तिला त्यामुळे तिच्या मैत्रिणींसारखी वर्षानुवर्षाची सुरक्षित नोकरी करता आली नाही. पण तीही व्यस्त होण्यासाठी गोष्टी शोधून काढायचीच. काही तिला माहित असलेल्या, तर काही अशाही ज्या आपल्याला येतात हे तिचं तिलाच माहीत नसे. प्रत्येक ठिकाणी तिची वेगळीच ओळख तयार होत असे. आणि बदली झाली की फार का-कु न करता ती ओळख ती गुंडाळून ठेवत असे. 

प्रत्येक ठिकाणहून निघताना 'इथला आपला वाटा संपला' असं आम्हाला वाटे. पण तो वाटा कधीच संपत नाही हे आता जाणवतं. कधी जोडलेल्या माणसांच्या रूपात, कधी सुखद, दुःखद आठवणींच्या रूपात, कधी त्या त्या ठिकाणी उचललेल्या भाषेच्या रूपात.. प्रत्येक ठिकाणचा वाटा अजूनही सोबत करतोय. प्रत्येक गाव माझा एक हिस्सा झालंय. आणि मीही माझा एकेक हिस्सा एकेका गावात सोडून आले आहे. आज एखाद्या गावी परत गेले तर आम्ही दोघे कितीही बादललो असलो तरी या हिश्श्यांमुळे आम्हाला एकमेकांची ओळख पटेल. ते मला म्हणेल, 'एवढीशी पहिली होती, केवढी मोठी झालीस.' मी म्हणेन 'तूही'. मग ते मला पुन्हा सामावून घेईल. 

सवय

मनू,

तुझ्याशी आज फोनवर बोलताना बरीच थकलेली आणि हताश वाटलीस. बाळही रडत होतं. तेव्हा ही सगळी शिकवणी ऐकण्याच्या मनस्थितीत नव्हतीस, म्हणून हे पत्र. तुझ्या सवडीने वाच. 

बाळ इतकं तान्हं असताना तुला सोडून यावं लागलं, याची फार रूखरूख लागून राहिली आहे. नाहीतर मांडीवर डोकं घेऊन तुझ्या केसांवरून हात फिरवावासा वाटत होता अगदी. काही इलाज नाही. तुमच्या पिढीचं सगळंच खूप वेगळं आहे बघ. बाळाची काळजी तिकडे एवढ्या थंडीत घेणं, तुझी मालीश, त्याची आंघोळ, मालिश, तुझी काळजी घेणं, तुझं पथ्यपाणी सगळंच निराळं. मला बरेचदा अगदी हतबल वाटत होतं तिथे असतानाही. आता तर दूरचीच गोष्ट. 

आज तुला कळत नव्हतं बाळ का रडतंय ते आणि त्याचं केवढं वाईट वाटत होतं. हे अगदी असंच माझ्याबरोबर झालं होतं. तू झालीस तेव्हा. एकतर फार किरकिरी होतीस तू. सारखी रडायचीस. मला अगदी राग यायचा स्वत:चाच. एवढं कसं कळत नाही आपल्याला? अशा कशा आपण आई? आज तुला त्याच कारणांवरून चिडचिड करताना ऐकलं आणि ते आठवलं. वाटलं, काही गोष्टी नाही बदलत. त्या बदलूच शकत नाहीत. 

तुम्हाला वाढवताना कधीही 'मुलीच्या जातीला..' पासून सुरु होणारं वाक्य उच्चारलं नाही. बाई म्हणून काही वेगळा त्याग बीग करावा लागतो हे गावीही नाही तुझ्या. आणि आता अचानक हे आईपण. त्यामुळे आईपणाची झळ माझ्यापेक्षा तुला जास्त लागेल कदाचित. पण एकच गोष्ट नेहमी लक्षात ठेव आणि आचरणात आण. ती म्हणजे संयम. पेशन्स. काळ आणि बाळ शिकवत राहतात आईपणाचे धडे. आत्ता तिला तू आणि तुला ती नवखे आहात. थोडा वेळ द्या. मग अशी सवय होईल एकमेकींची, की आईपण रुतून बसेल अंगात. ते कधीही निघत नाही आयुष्यभर. माझंच काय माझ्या आईचंही नाही सुटलंय. तसूभरही. 

अजून थोड्या दिवसांनी बाळ थोडं सुटं व्हायला लागेल. तिला आपलं आपलं सगळं करायला आवडायला लागेल. तेव्हाही नको नको होईल. पण त्याचीही सवय होईल. नंतर हळूहळू तिला तिचे विचार येतील, मतं येतील. शिंगांएवढी. कदाचित आई ओल्ड फॅशन्ड वाटायला लागेल. माती तेवढी मऊ राहणार नाही. तिला घडवणं, आकार देणं अवघड जायला लागेल. पण ती फेज येतेच. त्याचीही सवय करून घ्यावी लागेल. 

मग हळूहळू भांडं चाकापासून वेगळं होईल. तेव्हा जीव घुसमटेल. आपल्या आतलं काहीतरी तुटतंय असं वाटेल. हेही होतच असतं. याची आपल्याला कधी सवय होईल असं वाटत नाही, पण होते तीही हळूहळू. आणि दूर असली तरी नंतरही तिला तुझी गरज असेलच. रेसिपी विचारण्यासाठी, दुखल्या-खुपल्याला औषध विचारण्यासाठी, कधी चिडचिड करून घेण्यासाठी, बाळंतपणासाठी, नातवंडं वाढवण्यासाठी... आपल्या बाळाला आपली गरज असणं हीच आईची गरज असते. 

मग नातवंडांची सवय होते. आणि त्यांना सोडून यावं लागलं की त्याचीही सवय होते. सवय होणे हा सृष्टीचा नियम आहे. आणि तो तसा आहे हे केवढं वरदान आहे! 

काळजी करू नकोस असं म्हणणार नाही, कारण काळजी करणं हे आईपणाबरोबर फ्री येतं आणि कायमचा मुक्काम ठोकतं. पण संयम ठेऊन वाट बघ. सवय होण्याची. 

- आई

चक्र

आमच्या अंगणातलं अलुबुखारचं झाड फळांच्या वजनानं अगदी जडावलंय. एरवी त्याची सळसळ, चपळता लक्ष वेधून घेते. आता फांद्या थोड्या झुकल्यात. एखाद्या गर्भारणीसारख्या त्याच्याहालचाली मंदावल्यात. आता लाॅकडाऊनमुळे त्याच्याकडे जवळून बघता आलं, त्याचं सौंदर्य निरखता आलं. नाहीतर एरवीच्या धबडग्यात घरातच कमी वेळ वावर असतो. अंगणात तर नाहीचजवळजवळ.

या आमच्या प्लमला मार्चमध्ये सुंदर मोहोर आला होता. संपूर्ण झाड मोहक पांढऱ्या फुलांनी डवरलं होतं. पाॅपकाॅर्नचं झाड जणू. मग त्याला हळूहळू कोवळी, पोपटी, तुकतुकीत पालवी फुटली. तेव्हा झाड इतकं अवखळ वाटायचं! वारा आला की त्याची सळसळ घरात ऐकू यायची. फांद्या खिडक्यांना घासून कुईकुई आवाज करायच्या. 

त्या पालवीची पानं होईस्तोवर लगेच फुलांचीजागा अगणित इवल्या इवल्या हिरव्या फळांनी घेतली. ती फळं हळूहळू मोठी होऊ लागली. आकारानं आणि वजनानंसुद्धा. मग फांद्या कळत्या झाल्या. अल्लडपणा कमी केला त्यांनी. त्याइवल्या फळांची काळजी घेण्यात, त्यांचं हवं नको जपण्यात त्या व्यस्त झाल्या. आता त्यांची फळं छान मोठी झालीत. लालचुटुक आणि गरगरीत. अगदी रसाळ गोमटी. आम्ही हल्ली याझाडाच्या खूप सहवासात असतो म्हणून की काय, पण या वर्षी जरा जास्तच फळं आली. आता थोड्या दिवसात फळं जास्त व्हायला लागतील आणि झाडाखालचा सगळी जमीन लाल-जांभळ्या रंगात रंगून जाईल. फळं सगळी निघून गेली की त्या फांद्या एम्प्टी नेस्टर्स सारख्या दिसू लागतील. थोड्या दु:खी भासतील, पण एवढ्या दिवसांत करायला न मिळालेली सळसळ करूनघेतील. मग हळूहळू पानंही रंग बदलतील. मला ही बदललेल्या रंगाची पानं फार आकर्षित करतात. म्हातारं व्हावं तर असं. गळून पडण्याच्या एक क्षण आधीपर्यंत आनंद वाटत. 

आणि मग एक एक करून सगळी पानं गळतील. झाड अगदी उघडं बोडकं दिसायला लागेल. त्याच्या शुष्क खोडात एकच गोष्ट ओली असेल - वसंतातल्या त्या तान्ह्या तुकतुकीत पालवीचीआस.

या झाडाच्या प्रेमात त्याचे वर्षभर प्रत्येक ऋतूत काढलेले फोटो शोधायला गेले. आणि त्या फोटोंबरोबर आणखीही बरंच काही गवसलं. गेल्या काही महिन्यातलेच फोटो. माझ्या भाचीचे जन्मझाल्या झाल्या रडतानाचे लाल लाल फोटो. आणि माझी आजी - म्हणजे माझ्या तान्ह्या भाचीची पणजी गेली, तेव्हा भावंडांनी, काकांनी ग्रुपवर पाठवलेले तिचे तरुणपणाचे फोटो. प्लमच्या फोटोंची आणि या फोटोंची डोक्यात सरमिसळ झाली आणि क्षणात काहीतरी नव्याने सापडलं. नियती कुठल्या स्वरूपात धडे देत असते! ऋतुचक्राशी बांधलेल्या आमच्या प्लमच्याजीवनचक्राकडे मी तटस्थपणे बघत होते, आणि ते फोटो बघून उमगलं, की मी स्वत:सुद्धा एका मेरी गो राउंडचा पाळणा आहे. आमच्या चक्रांची गती वेगळी आहे एवढंच. किती सारखं केलंयआपल्याला सृष्टीने! सगळ्यांना आपापली चक्र आखून दिली आहेत. ही सगळी चक्र फिरती राहतील अशी काळजी घेतली आहे. 

या चक्रातला प्रवास सुखाचा व्हावा म्हणून सगळ्यांना त्यांचा त्यांचा प्लमही दिलाय. प्रवासातला प्रत्येक टप्पा देखणा कसा करावा हे शिकवण्यासाठी!